آسمان تهران و چند کلانشهر دیگر زیرلایه ای از دود و ذرات معلق پنهان شده است؛ برجها در مه خاکستری گم شدهاند و نفس کشیدن، برای بسیاری از شهروندان به کاری دشوار و نگران کننده تبدیل شده است. پاییز به نیمه راه رسیده و شهروندان بار دیگر باید میان سلامت خود و ضرورت زندگی روزمره یکی را انتخاب کنند؛ بحرانی که هرسال تکرار میشود و هربار با چند جلسه اضطراری، تعطیلی مدرسه و وعدههای تازه به حاشیه میرود.
وارونگی هوا؛ درپوشی بر شهر دودگرفته
آلودگی هوای روزهای اخیر تهران و تعدادی از شهرهای کشور را نمیتوان صرفاً به یک عامل نسبت داد؛ آنچه امروز در آسمان شهرها دیده میشود، حاصل همزمانی چند مسئله قدیمی است: انتشار مداوم آلایندهها از خودروها و موتورسیکلتها، فعالیت صنایع و نیروگاهها، کیفیت سوخت، فرسودگی ناوگان حمل ونقل و شرایط جوی نامساعدی که امکان پراکنده شدن آلایندهها را از بین میبرد.
دراین میان، وارونگی دما یکی از مهمترین عوامل تشدید کننده آلودگی در نیمه دوم سال است؛درشرایط عادی، هوای گرم نزدیک سطح زمین به سمت بالا حرکت میکند و به پراکنده شدن بخشی از آلایندهها کمک میکند؛ اما در زمان وارونگی، لایهای از هوای گرم تر در ارتفاع بالاتر قرار میگیرد و مانع صعود هوای سرد و آلوده نزدیک سطح زمین میشود. به این ترتیب، آلایندههایی که از اگزوز خودروها و دودکش صنایع وارد هوا شدهاند، در ارتفاع پایین محبوس میمانند و غلظت آنها افزایش پیدا میکند.
موقعیت جغرافیایی تهران نیز این وضعیت را دشوارتر میکند؛پایتخت در دامنه جنوبی البرز و در محدودهای قرار گرفته که کوهستانهای اطراف میتوانند در شرایط سکون جو، تهویه طبیعی شهر را محدود کنند،اما نکته مهم این است که وارونگی هوا آلاینده تولید نمیکند؛ بلکه مانع خروج و پراکندگی آنها میشود. اگر منابع انتشار کنترل شده باشند، پایداری جو به تنهایی نمیتواند چنین حجم گستردهای از آلودگی را ایجاد کند؛ بنابراین، نسبت دادن تمام بحران به شرایط جوی، ساده سازی مسئله و نادیده گرفتن نقش سیاستهای حملونقل، انرژی و محیط زیست است.
خودروهای فرسوده؛ متهمان همیشگی خیابانها
یکی از مهمترین محورهای گزارشهای روزهای اخیر، سهم بالای ناوگان فرسوده درآلودگی هوای تهران و کلانشهرهااست. باغخانی پور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، با استناد به سیاهه انتشار شهرداری اعلام کرده است که سهم منابع متحرک در آلودگی هوای پایتخت حدود ۸۰ درصد و سهم منابع ثابت حدود ۲۰ درصد است. به گفته او، حدود نیمی از آلودگی تهران به فرسودگی ناوگان حمل ونقل مربوط میشود و تقریباً تمام سهم ۲۱ درصدی موتورسیکلتها در این بخش به موتورسیکلتهای فرسوده اختصاص دارد. او همچنین گفته است بیش از ۹۰ درصد موتورسیکلتهای کشور فرسودهاند.
این ارقام نشان میدهد مسئله فقط تعداد خودروهای درحال تردد نیست؛ کیفیت فنی، سن ناوگان، نوع سوخت و میزان پیمایش نیز اهمیت دارد. خودروی فرسودهای که هر روز ساعتها در ترافیک حرکت میکند، میتواند سهم قابل توجهی در انتشار آلایندهها داشته باشد. موتورسیکلتهای فرسوده نیز به دلیل تعداد زیاد و حضور گسترده در معابر شهری، بخشی از بار آلودگی را به خود اختصاص میدهند.
گزارش هابا استناد به دادههای سیاهه انتشار و مطالعات منابع آلاینده نشان می دهد،سهم منابع متحرک در تولید ذرات معلق در محدوده ۴۰ تا ۴۶ درصد و سهم منابع ثابت و سایر کانونهای انتشار حدود ۶۰ درصد برآورد شده است. این ارقام با آمار ۸۰ درصدی شهرداری تهران یکسان نیستند؛ زیرا ممکن است به آلایندهها، محدوده مطالعاتی و روش محاسبه متفاوتی اشاره داشته باشند. به همین دلیل، نمیتوان همه این درصدها را در یک جدول واحد قرار داد و بدون توضیح با یکدیگر مقایسه کرد.
با این حال، هر دو دسته داده بریک واقعیت تأکید دارند: ناوگان فرسوده و منابع آلاینده شهری سهم مهمی در بحران دارند و بدون اصلاح آنها، محدودیتهای موقت تردد اثر پایداری نخواهند داشت.
مازوت سوزی؛ بهای سنگین ناترازی انرژی
در کنار ترافیک و خودروهای فرسوده، مازوت سوزی و استفاده از سوختهای مایع در نیروگاهها و صنایع، بار دیگر به یکی از موضوعات بحث برانگیز روزهای اخیر تبدیل شده است. با سرد شدن هوا، مصرف گاز در بخش خانگی افزایش مییابد و ناترازی شبکه انرژی، تأمین سوخت نیروگاهها و صنایع را دشوارتر میکند. در چنین شرایطی، برخی واحدها برای ادامه فعالیت به سوختهایی مانند مازوت و گازوئیل روی میآورند؛ سوختهایی که در صورت برخورداری از گوگرد بالا و نبود تجهیزات کنترل آلایندگی مناسب، میتوانند آلایندههای خطرناکی وارد هوا کنند.
در این بین گزارش ها همچنان از ادامه استفاده از مازوت در برخی واحدهای صنعتی و نیروگاهی به دلیل کمبود گاز خبر می دهد به گونه ای که مصطفی رجبی مشهدی، معاون وزیر نیرو درامور برق، گفته است که تأمین سوخت کافی برای نیروگاهها در زمستان دشوارتر خواهد شد و استفاده از مازوت بهعنوان سوخت جایگزین ادامه مییابد. همچنین علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، پیشتر گفته بود با قطع گاز کارخانههای سیمان، برخی واحدها ناچار به استفاده از مازوت هستند.
اهمیت این موضوع در نوع آلایندههای حاصل از احتراق سوختهای سنگین است؛ دیاکسید گوگرد و ذرات کربن سیاه از جمله آلایندههایی هستند که میتوانند سلامت دستگاه تنفسی و قلب و عروق را تهدید کنند. در همین خصوص علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، با اشاره به خطرات مازوت سوزی، از انتشار دیاکسید گوگرد و کربن سیاه بهعنوان پیامدهای نگران کننده این نوع سوخت نام برده و تأکید کرده بود که تولید برق نباید به قیمت آسیب به سلامت مردم تمام شود.
البته برای ارزیابی سهم دقیق مازوت درآلودگی هرشهر، باید اطلاعات روزانه و قابل راستیآزمایی درباره نوع سوخت مصرفی نیروگاهها، میزان گوگرد آن، حجم احتراق و نتایج پایش آلایندهها منتشر شود. صرف وجود دود در آسمان یک شهر، بهتنهایی اثبات نمیکند که یک نیروگاه مشخص عامل اصلی آلودگی آن روز بوده است؛ اما ادامه مازوت سوزی بدون شفافیت و کنترل مؤثر، نگرانیها را تشدید میکند.
قانون هوای پاک؛ ۲۳ دستگاه، مسئولیتهای پراکنده
یکی از انتقادهای جدی مطرح شده در روزهای اخیر، فاصله میان قوانین مصوب و عملکرد دستگاههای مسئول است. شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به گذشت هشت سال از تصویب قانون هوای پاک، از اجرا نشدن بخش مهمی از تکالیف قانونی در حوزههایی مانند اسقاط خودروهای فرسوده، معاینه فنی و توسعه حمل ونقل عمومی انتقاد کرده است. او تأکید کرده که آلودگی هوا مسئلهای پیچیده، اما قابل حل است و نباید مدیریت آن را به تعطیلی مدارس و محدودیتهای ترافیکی در روزهای اضطرار تقلیل داد.
باغخانی پور نیز با اشاره به تعدد دستگاههای مسئول گفته است حدود ۲۲ تا ۲۳ دستگاه در زمینه آلودگی هوا وظایفی برعهده دارند، اما سازمان حفاظت محیط زیست با ساختار و اختیارات فعلی توان کافی برای الزام همه دستگاهها به اجرای تکالیفشان ندارد. به گفته او، حتی با فرض تحقق هدف اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار خودرو، با توجه به حجم ناوگان فرسوده، حدود ۲۴ سال زمان لازم است تا خودروهای فرسوده فعلی از چرخه خارج شوند.
این اظهارات یک تناقض مهم را آشکار میکند: از یک سو قانون و تقسیم وظایف وجود دارد و از سوی دیگر، شهروندان هرسال با همان بحران تکراری روبه رو میشوند. وقتی مسئولیت میان چندین وزارتخانه، سازمان و نهاد تقسیم شده باشد،اما سازوکار مشخصی برای پاسخ خواهی و سنجش عملکرد وجود نداشته باشد، نتیجه چیزی جز پراکندگی مسئولیت نیست.
در واقع، مسئله فقط کمبود قانون نیست؛ مسئله اجرای ناقص، تأمین نشدن منابع مالی، ناهماهنگی دستگاهها و نبود ضمانت اجرایی مؤثر است. تعطیلی مدارس و اجرای طرحهای محدودیت تردد ممکن است در کوتاهمدت مواجهه گروههای حساس با آلودگی را کاهش دهد، اما نمیتواند جایگزین نوسازی ناوگان، توسعه مترو و اتوبوس، اصلاح کیفیت سوخت و کنترل صنایع شود.
آلودگی هوا؛ مرگ خاموش هزاران نفر
پشت شاخصهای قرمز و نارنجی کیفیت هوا، مسئله ای بسیار جدیتر از کاهش دید افقی یا بوی نامطبوع قرار دارد: سلامت و جان شهروندان. ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ میکرون، موسوم به PM۲.۵، به دلیل اندازه بسیار ریز میتوانند به بخشهای عمیق ریه نفوذ کنند و حتی وارد جریان خون شوند. مواجهه طولانیمدت با این ذرات با افزایش خطر بیماریهای قلبی و عروقی، سکته مغزی، سرطان ریه و بیماریهای مزمن تنفسی ارتباط دارد.
براساس دادههای وزارت بهداشت در ۵۷ شهر کشور با جمعیتی حدود ۴۸ میلیون نفر، سالانه بیش از ۳۰ هزار مرگ زودرس به مواجهه با ذرات معلق ریز نسبت داده میشود.در همین داده ها، شمار مرگهای منتسب به آلودگی هوا در تهران برای سال ۱۴۰۲ حدود ۶ هزار و ۹۳۹ نفر و برای سال ۱۴۰۱ حدود ۷ هزار و ۱۲۵ نفر اعلام شده است.
از سوی دیگر، براساس اظهارات عباس شاهسونی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، که در گزارشهای منتشرشده درباره برآوردهای سال ۱۴۰۳ بازتاب یافته، میانگین مرگهای منتسب به مواجهه طولانیمدت با ذرات PM۲.۵ در شهرهای مورد مطالعه کشور حدود ۳۵ هزار و ۵۴۰ نفر برآورد شده است. برآورد مربوط به تهران نیز حدود ۷ هزار و ۳۴۲ مرگ با دامنه عدم قطعیت آماری اعلام شده است. این اعداد برآوردهای آماری مرگ زودرس هستند، نه فهرست افرادی که در گواهی فوت آنها آلودگی هوا بهعنوان علت مستقیم مرگ ثبت شده باشد.
در برخی گزارشهای رسمی دیگر، از جمله اظهارات معاون بهداشت وزارت بهداشت، دامنه ۳۰ تا ۳۵ هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا در سال و حدود ۷ هزار مورد در تهران مطرح شده است. تفاوت این ارقام با برآوردهای بالاتر منتشرشده برای سال ۱۴۰۳ میتواند به تفاوت سال آماری، شهرهای تحت مطالعه، مدل محاسباتی و دامنه عدمقطعیت مربوط باشد؛ بنابراین، استفاده از یک عدد ثابت بدون ذکر سال و روش محاسبه دقیق نیست.
با وجود این تفاوتها، همه برآوردها بریک واقعیت تلخ تأکید دارند؛ آلودگی هوا هرسال جان هزاران نفر را به شکل زودرس تهدید میکند. پیامدهای آن نیز به مرگ محدود نیست؛ افزایش مراجعه به مراکز درمانی، تشدید بیماریهای مزمن، غیبت از کار و تحصیل و تحمیل هزینههای سنگین به خانوادهها و نظام سلامت، بخشی از خسارتهای این بحران است.
تعطیلی مدارس یا درمان ریشهای؟
در روزهای اخیر گزارش ها از افزایش شکایت شهروندان در تهران، اصفهان، مشهد، ارومیه، اراک، کرج و کرمانشاه درباره سردرد، تهوع، سوزش چشم و مشکلات تنفسی حکایت دارد. دراین گزارش ها ، شماری از شهروندان از دشواری تنفس و نگرانی درباره ادامه فعالیت مدارس در شرایط آلوده سخن گفتهاند. شاخص کیفیت هوای تهران نیز طبق دادههای نقلشده، شامگاه ۲۲ آبان به ۱۵۳ رسیده بود و صبح ۲۴ آبان در محدوده ۱۲۵ قرار داشت؛ اعدادی که به ترتیب نشان دهنده وضعیت ناسالم برای همه گروهها و ناسالم برای گروههای حساس هستند.
در چنین شرایطی، تصمیم درباره تعطیلی مدارس باید بر پایه دادههای معتبر ایستگاههای سنجش، پیشبینی هواشناسی و توصیه کارشناسان سلامت اتخاذ شود. کودکان به دلیل رشد دستگاه تنفسی و میزان فعالیت بدنی، در برابر آلودگی آسیب پذیرترند. سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی و ریوی نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند. با این حال، تعطیلی مدارس به تنهایی راه حل نیست و حتی اگر در یک روز از میزان تردد بکاهد، نمیتواند منشأ تولید آلایندهها را از میان ببرد.
راهکار اصلی باید از مدیریت اضطراری به سیاست گذاری بلندمدت تغییر کند؛ نوسازی واقعی ناوگان فرسوده، توسعه حمل ونقل عمومی باکیفیت، افزایش سهم اتوبوس و تاکسی برقی، کنترل سختگیرانه خودروهای دیزلی و صنایع آلاینده، ارتقای کیفیت سوخت و شفافیت درباره مازوت سوزی. همچنین لازم است اطلاعات مربوط به انتشار آلایندهها و عملکرد دستگاههای مسئول به صورت منظم و عمومی منتشر شود تا شهروندان بدانند چه نهادی چه وظیفه ای داشته و چه میزان از آن را انجام داده است.
آلودگی هوای تهران و دیگر شهرهای کشور دیگر یک اتفاق فصلی یا مسئلهای صرفاً هواشناسی نیست؛ این بحران نتیجه سالها انباشت تصمیمهای ناتمام، ناوگان فرسوده، ناترازی انرژی و اجرای ناقص قانون است. وارونگی دما شاید هر پاییز بر فراز شهرها شکل بگیرد، اما وارونگی مسئولیتها را نمیتوان به گردن طبیعت انداخت. وقتی هرسال با نخستین موج سرما، آسمان شهرها خاکستری میشود و هزاران نفر در معرض خطر قرار میگیرند، پرسش اصلی دیگر این نیست که چرا باد نمیوزد؛ پرسش این است که چرا با وجود سالها هشدار و قانون، هنوز راهی برای نفس کشیدن شهروندان پیدا نشده است؟





نظر شما